Het behouden huis (W.F. Hermans): analyse van oorlog, symboliek en ambiguïteit
Deze opdracht is geverifieerd door onze leerkracht: eergisteren om 6:16
Type huiswerk: Analyse
Toegevoegd: 18.01.2026 om 16:12
Samenvatting:
Ontdek de diepgaande analyse van Het behouden huis van W.F. Hermans over oorlog, symboliek en ambiguïteit voor secundair onderwijs in Vlaanderen.
Het behouden huis van Willem Frederik Hermans: Analyse van oorlogsbeleving, symboliek en menselijke ambivalentie
Inleiding
Willem Frederik Hermans’ novelle ‘Het behouden huis’ neemt een centrale plaats in binnen de Nederlandse literatuur, en wordt haast onvermijdelijk vernoemd wanneer men spreekt over de weergave van oorlog en existentiële vragen in het naoorlogse proza. Geschreven vlak na de Tweede Wereldoorlog, weet Hermans in een schijnbaar eenvoudige vertelling het onuitsprekelijke van oorlog, vervreemding en menselijke overlevingsdrift bloot te leggen.Hermans zelf, soms getypeerd als cynicus maar bovenal een denker die de complexiteit van morele keuzes niet schuwt, behoort tot de Grote Drie in Nederlandstalige literatuur, naast Hugo Claus en Gerard Reve. In het onderwijs in Vlaanderen maken zijn werken deel uit van literaire canon en wordt ‘Het behouden huis’ vaak besproken als meesterlijk voorbeeld van korteposie waarin realisme en vervreemding hand in hand gaan.
In dit essay zal ik onderzoeken hoe Hermans erin slaagt via vertelperspectief, symboliek en thematische diepgang een verhaal te schrijven dat verder reikt dan het eenvoudige plot. ‘Het behouden huis’ is méér dan een oorlogsnovelle: het verbeeldt de fragiele grens tussen beschaafdheid en barbarij, hoop en wanhoop, vasthouden en loslaten. Mijn analyse vertrekt van de manier waarop het vertelperspectief de lezer in het verhaal zuigt, om vervolgens stil te staan bij het huis als veelzeggend motief en de unieke manier waarop Hermans de morele ambiguïteit van oorlog invoelt. Tot slot reflecteer ik op de actuele relevantie van deze literatuur voor hedendaagse studenten.
I. Vertelperspectief en stijl: nabijheid en onzekerheid
De kracht van ‘Het behouden huis’ schuilt deels in de keuze voor een ik-verteller. Door het verhaal vanuit het perspectief van een niet bij naam genoemde partizaan te laten beleven, wordt de afstand tussen lezer en oorlogssituatie resoluut opgeheven. Hermans’ stijl is doordrongen van details, klinisch bijna in de beschrijving van het decor: het kille winterlandschap, het knerpen van schoenen op gebroken porselein, pockende wind. Tegelijkertijd laat deze vertelwijze veel onuitgesproken. Net als de bekende Vlaamse auteur Erwin Mortier in ‘Godenslaap’ opteert Hermans voor suggestie boven expliciete ontknoping: belangrijke momenten – ontmoetingen met anderen, schoten, overlevingskeuzes – worden snel en soms koelbloedig neergeschreven, waardoor de lezer constant tussen spanning en berusting balanceert.Deze narratieve fragmentatie werkt ontregelend. Er is geen traditioneel heldenverhaal. Integendeel, de protagonist lijkt even stuurloos als de omstandigheden waarin hij verkeert. Dit maakt het makkelijk voor de lezer om zich te identificeren met zijn isolatie, onbegrip en zoektocht naar houvast. Hermans hecht meer waarde aan beleving dan aan plot: wat telt is niet zozeer wat er gebeurt, maar hoe dit ervaren wordt. De afgebroken dialogen, de haast achteloze overgang tussen actie en rust, onderstrepen dat oorlog fundamenteel ambigu en chaotisch is.
Trouw aan het Europese modernisme, dat we ook bij Vlaamse schrijvers als Louis Paul Boon terugzien, biedt Hermans geen zalvende woorden. Zijn stijl is sec maar krachtig; hij laat veel ruimte voor de lezer om eigen betekenis te zoeken. Wie het relaas leest, wordt voortdurend geconfronteerd met de grenzen van weten en begrijpen.
II. Oorlogservaring en overlevingsdrang
Hermans beschrijft de oorlog niet heroïsch maar als chaotisch, verwarrend en vermoeiend. Waar Vlaamse literatuur over WO I – denk aan Cyriel Buysse of Stijn Streuvels – soms nog inzet op kameraadschap of lijdzaamheid, kiest Hermans voor vervreemding. De stad waarin de ik-figuur terechtkomt, is leeggevreten, met vernielde huizen en een allesoverheersend gevoel van ontheemding. Men voelt als lezer bijna lijfelijk de kou, de honger, de uitputting.De protagonist is bovendien een buitenstaander in iedereen’s ogen: hij spreekt de taal van de andere partizanen niet, wat directe communicatie onmogelijk maakt. Deze taalbarrière – een herkenbaar gegeven in Belgisch context waar taal en identiteit vaak botsen – wordt bij Hermans symbool voor fundamentele vervreemding. Zoals in het leven van Vlaamse frontsoldaten, die zich gefrustreerd voelden door de Franstalige officieren, zo kan de ik-figuur zich niet echt verbinden met wie rondom hem is.
De innerlijke toestand van de hoofdpersoon is er dan ook een van verval: hij twijfelt aan alles, handelt op routine, beleeft geen vreugde meer aan het bestaan. Er heerst een sluimerende angst; achter elke deur en elk geluid schuilt dreiging. De morele keuzes waar hij voor staat zijn ambigu – de noodzaak om te doden, zichzelf te verhullen, te overleven zonder heldendom. In de context van de Tweede Wereldoorlog, die ook in België een diepe morele wond sloeg, reflecteert Hermans hiermee op de vernietigingskracht van oorlog op het diepst menselijke niveau.
III. Het behouden huis: toevlucht, illusie en symbool
Centraal in de novelle staat het verlaten huis dat de ik-figuur binnenstapt. Dit huis is niet zomaar een schuilplaats: het wordt snel tot symbool van alles wat verloren, begeerd en onbereikbaar is. De tegenstelling is groot: buiten woedt de chaos en vernietiging, binnen straalt nog een rest warmte, orde en schoonheid. De ik-figuur veegt zijn voeten bij het binnengaan, een respectgebaar dat doet denken aan de Vlaamse traditie van gastvrijheid, en dat in het onderwijs vaak uitgelegd wordt als een teken van menselijkheid te midden van barbarij.Toch is dit huis al evenzeer een illusie. De stilte is bedrukkend, het onbekende – wie was de eigenaar? – maakt het onveilig. Wanneer de ik-figuur zichzelf wast, schone kledij aantrekt, lijkt hij even te ontsnappen aan de oorlog, een korte herwonnen waardigheid, vergelijkbaar met de wijze waarop Vlaamse vluchtelingen hun bescheiden rituelen in stand hielden tijdens de oorlog.
Boeken en objecten, zoals de bibliotheek en een vissenkast, wijzen op het (vroegere) karakter van de afwezige eigenaar: vermoedelijk een intellectueel of een liefhebber van de natuur. Materialiteit wordt zo verbonden met identiteit, verleden en het verlangen naar orde. Maar ook dit is tijdelijk: de veiligheid van het huis blijkt broos, de werkelijkheid dringt zich snel weer op. In de Vlaamse context past dit bij het terugkerend literaire idee van het huis als verloren paradijs (denk aan ‘Het Dwaallicht’ van Elsschot). Maar Hermans is onverbiddelijker: in oorlogsrealiteit is geen enkele plek echt veilig of blijvend.
IV. Relationele ambivalentie: de bezetter als mens
Oorlog maakt vijanden van mensen, maar Hermans toont de situatie als grilliger. Wanneer de Duitse soldaten arriveren in het huis, ontstaat een bijna absurde co-existentie. Er is behoedzame afstand, tegelijk een noodzaak tot samenleven. De kolonel komt over als correct en welgemanierd, wat herinnert aan de Vlaamse roman ‘De helaasheid der dingen’ waar ook mensen met verschillende waarden samenleven onder druk van omstandigheden.De spanning is voelbaar: de protagonist verbergt zijn ware identiteit, zijn wapens, altijd alert op ontdekking. Toch ontstaan er momenten van bijna menselijke verstandhouding – gezamenlijke maaltijden, gedeelde stilte. Deze schijnvrede is even bedrieglijk als geruststellend. Kleine conflicten, bijvoorbeeld bij het openen van de kelderkast, illustreren hoe snel routines kunnen omslaan. Machten en rollen zijn instabiel; de echte vijandelijkheid is altijd slechts tijdelijk vergeten.
Deze menselijke kant van de bezetter toont Hermans zonder sentimentaliteit. Het Duitse gezag is aanwezig, maar er is ook ruimte voor gesprek en culturele uitwisseling, hoe minimaal ook. Daarmee krijgt het verhaal een nuance die in veel traditionele oorlogsverhalen (zoals de verzetslyriek uit de naoorlogse Vlaamse poëzie) ontbreekt. Hermans dwingt de lezer na te denken over de vloeibare lijnen tussen dader en slachtoffer, tussen vriend en vijand.
V. Existentiële lagen en bredere betekenis
‘Het behouden huis’ is doordrongen van het besef dat oorlog alles - menselijkheid, cultuur, veiligheid - fragiel en tijdelijk maakt. De schoonheid van het huis contrasteert met de ruïnes eromheen; wat ooit symbool stond voor beschaving is nu enkel een schaduw. De ik-figuur lijdt aan eenzaamheid, hij behoort nergens toe. Dit gevoel is bijzonder invoelbaar voor de moderne lezer; in een samenleving waar migratie, verlies en identiteit centraal staan, raakt Hermans een gevoelige snaar.Het is bovendien de ambiguïteit die overheerst: moreel, existentieel, relationeel. Er zijn geen helden, enkel overlevenden. Zelfs het woord ‘behouden’ klinkt ironisch: niets wordt behouden, alles glijdt uiteindelijk weg. Hermans vermoedt, net zoals Paul van Ostaijen in zijn bezielde poëzie, dat taal en symboliek ontoereikend zijn om de gruwel van oorlog te vatten.
Het huis staat niet enkel voor bescherming, maar ook voor gevangenis en illusie. De scene waarin de ik-figuur op zoek gaat naar anderen maar enkel dode Duitse soldaten aantreft, doet denken aan de Vlaamse schilderkunst van Permeke of Ensor: schoonheid naast horror, rust naast dreiging.
VI. Conclusie en reflectie
‘Het behouden huis’ is een novelle die door haar sobere compositie, krachtige stijl en existentiële diepgang tot nadenken stemt. Hermans verzet zich tegen simplistische oorlogsverhalen door consequent de ambiguïteit van overleven, oorlog en waardigheid te tonen. Het vertelperspectief zorgt voor nabijheid en onzekerheid; het huis is tegelijk schuilplaats, gevangenis en symbool voor menselijke hoop en vergankelijkheid. De realiteit van oorlog is hard, zonder heldendom of verlossing, maar vol kleine menselijkheid.Voor Vlaamse scholieren blijft ‘Het behouden huis’ relevant: het laat zien hoe belangrijk kritisch denken, nuance en empathie zijn. Hermans’ literatuur bewaart niet alleen de herinnering aan een verscheurende periode, maar spoort ook aan tot reflectie over de fundamenten van hedendaagse samenleving.
Hermans toont dat literatuur niet troostend moet zijn, maar wel kan uitdagen om voorbij stereotypen te kijken. Wat betekent ‘behouden’ in een wereld vol verlies? Wellicht is het net die vraag die ieder van ons moet meenemen: hoe bewaren we menselijkheid, zelfs in onmenselijke omstandigheden?
---
Bijlage: Enkele symbolen in het verhaal
- Het huis: hoop en illusie van veiligheid, geheugen aan vroegere orde - Voeten vegen: restje beschaving - Bad nemen / kleren aantrekken: verlangen naar normaliteit en waardigheid - De gesloten deur: het onbekende, isolement - Bibliotheek/vissenkast: intellectueel verleden, wachten/jagen, verlangen naar andere leefwereld---
Met ‘Het behouden huis’ laat Hermans de lezer – Vlaams, Nederlands of anderszins – niet onverschillig. Integendeel, hij verwart en ontregelt, met dezelfde kracht waarmee echte literatuur een blijvende indruk nalaat.
Beoordeel:
Log in om het werk te beoordelen.
Inloggen